Wanneer de gierzwaluwen volgend jaar in Noordwijk terugkeren om te broeden, worden ze met alle egards ontvangen. In de kustgemeente zijn de afgelopen jaren, op initiatief van de Vereniging voor Natuur- en Vogelbescherming Noordwijk, tientallen nestkasten in nieuwe gebouwen gemetseld. Ze vormen een uitstekend
alternatief voor oude broedplaatsen die langzaam maar zeker verdwijnen.

Ineke van Dijk, Jan Jacobs, Annelies Marijnis en Hein Verkade trekken er eens in
de vijf jaar op uit om de gierzwaluwen in Noordwijk te tellen.

FOTO TACO VAN DER EB

De gierzwaluw is een bijzondere vogel. In atletiektermen: hij heeft de snelheid van een sprinter en het uithoudingsvermogen van een marathonloper. Maar de faciliteiten die deze ’sporter’ krijgt aangeboden, worden steeds minder. Zeker sinds de landelijke aanscherping van de bouwvoorschriften in 2003 valt in nieuwe
huizen nauwelijks nog een gaatje of kiertje te vinden om te broeden. Leden van de Vogelbescherming schieten de ongeveer 250 broedparen in Noordwijk te hulp.
Een week geleden zijn opnieuw nestkasten ingemetseld in in aanbouw zijnde woningen aan de Losplaatsweg.

Dat Noordwijk de gierzwaluw ruim baan biedt, is voor een goed deel te danken aan Hein Verkade. ,,Eind jaren tachtig was ik op het Landgoed Offem om het aantal broedvogels te inventariseren. Ineens zag ik een gierzwaluw bij een oud bollenschuurtje naar binnen vliegen. Het bleek dat ze ook elders in het dorp zaten, maar verder wisten we er niet veel van. Ik ben ze toen gaan tellen.’’

Verkade doet dat al lang niet meer alleen. Hij krijgt al geruime tijd steun van Annelies Marijnis, Ineke van Dijk en Jan Jacobs. Eens in de vijf jaar trekken ze er op uit om het aantal broedparen in kaart te brengen. De populatie is al tijden nagenoeg onveranderd: 250 stelletjes. Dat komt mede door de maatregelen die in Noord­wijk zijn getroffen om de gierzwaluw een goede plek te bieden om te nestelen.

Experimenteren

,,In de loop der jaren zijn de bollenschuren afgebroken en oude huizen opgeknapt. Daar­door nam het aantal broedplekken af. Sinds het bouwbesluit van 2003 zijn huizen helemaal dichtgemaakt. We zijn daarop gaan experimenteren met speciale stenen, dakpannen en grote nestkasten. Zo hebben we ervaring opgedaan wat wel en wat niet werkt.’’

Olievlek

Zo is een forse steen bedacht, die bij nieuwe projecten in de muren kan worden gemetseld. ,,Het formaat moest wel worden gestandaardiseerd, zodat de neststenen automatisch meegenomen kunnen worden als iemand
een bouwplan indient. De gemeenteraad heeft het plan met algemene stemmen aangenomen en dat gebeurt niet elke dag”, zegt Verkade met een glimlach. ,,We hopen dat ons initiatief zich als een olievlek over de
omgeving uitspreidt. De gierzwaluw is nu nog niet bedreigd. We hopen dat hiermee te voorkomen.’’

De nestkast is net zo breed als een baksteen en is drie stenen hoog. Een klei­ne opening in de bak is voldoende voor de gierzwaluw om naar binnen te kunnen. ,,Ze hebben maar een kiertje nodig, maar dat was door het
gebruik van allerlei isolatiematerialen onmogelijk geworden”, zegt Marijnis. Toch was een alternatief niet zo simpel gevonden. Verkade: ,,Gierzwaluwen stellen heel andere eisen aan een nest dan bijvoorbeeld mussen of spreeuwen. Een mus zit graag voor zijn nest. Een gierzwaluw heeft graag een vrije aanvliegroute.’’

Zijn naam is volgens de vogelkenner nogal misleidend. ,,Zijn gedrag is namelijk heel anders dan dat van de zwaluw. Bij nesten van die vogels hebben mensen nogal last van poep. Dat is bij de gierzwaluw niet zo. Hij is
ook veel meer verwant aan de nachtzwaluw en de kolibrie”, zegt Verkade.

De vier vogeltellers kunnen volgend jaar weer aan de bak om te zien hoe het met de stand van de Noordwijkse gierzwaluwen is gesteld. ,,Dit jaar al ben ik oude adressen afgegaan om te kijken of ze er nog zitten, want is de plek weg dan weet je dat je in de buurt naar ze moet zoeken”, zegt Marijnis.

,,Monnikenwerk”, noemt Verkade het. ,,Ik ga dan lekker op een kruk zitten en dan maar turen naar die vierde dakpan van rechts. Net zo lang kijken tot ze naar binnen vliegen”, vervolg Marijnis. ,,Tot een half uur na zonsondergang. Geregeld komen mensen informeren wat je aan het doen bent. Ik heb zelfs wel eens lekker wijntje gekre­gen. Je hoort de gierzwaluwen soms schreeuwen, bijvoorbeeld als er een op een nest zit en de ander net terugkomt. Maar als je helemaal niets hoort dan moet je ze in de gaten houden, want die is dan aan het broeden.’’

Stuntpiloten

In de lucht zijn gierzwaluwen ware stuntpiloten. Op topsnelheid vliegen ze op de kleine openingen in de huizen af. Eenmaal op de grond zijn het maar onbeholpen diertjes. Verkade: ,,Lopen en staan kunnen ze eigenlijk niet. Met die korte pootjes schuifelen ze maar een beetje.’’

Drie maanden zijn ze zo’n beetje in Noord­wijk. Ze arriveren rond de 30ste april en vertrekken weer rond 1  augustus. Drie maanden ook waarin de latrelatie met de partner wordt aangehaald, om daarna weer negen maanden als vrijgezel door het leven te kunnen.Een tijd waar­in een halve wereldreis op het menu staat. Een jaar of zeven geleden voorzag Verkade een van de gierzwaluwen van een geolocator. ,,We wisten dat ze naar Afrika vlogen, maar niet hoe en of ze telkens naar dezelfde plaats zouden gaan. Nu weten we dat ze met de tropische regenbui­en meevliegen. Die trekken in het najaar van noord naar zuid en in het voorjaar van zuid naar noord. Rond die buien zitten ontzettend veel insecten.’’ De levensbron voor de vogels, want de 250 paren eten in de
tijd dat ze in Noordwijk verblijven alleen al een kwart miljard insecten.,,In de Sahel pikken ze de regen op en gaan ze via Angola door naar Mozambique. Dan maken ze een rondje Krugerpark en gaan ze weer noordwaarts. Via de oceaan naar Liberia, het laatste tropische gebied op weg naar Europa. Daar foerageren ze om vervolgens in acht dagen nonstop naar Noordwijk te vliegen. ’’

Muggenhaters

Ook hier kunnen gierzwaluwen uitgroeien tot de grote vriend van demuggenhaters, maar dan moeten wel de juiste maatregelen worden genomen. Verkade: ,,Je moet het niet doen zoals in Bergen op Zoom. Daar was een mooie villawijk gebouwd, maar er zaten ook onwijs veel muggen. Een wijsneus dacht dat de gierzwaluw wel zou komen als ze de mensen gratis nestkastjes zouden geven. Dat liep spaak, omdat ze op verkeerde plekken werden opgehangen. Dan hingen ze bijvoorbeeld naast de keukendeur.’’

In Noordwijk hangen inmiddels tientallen kasten op goed toegankelijke plekken, al duurt het dan soms nog even voordat de gierzwaluw er gebruik van maakt. Ze zoeken pas een alternatief als hun vaste plek van vroeger is
verdwenen.De vier nestkasten in de muur van het gemeentehuis zijn inmiddels volop bezet. Maar er is wel een getraind oog nodig om ze te zien. Verkade: ,,Ze vliegen meer dan honderd kilometer per uur. Alleen de boomvalkhoudt ze bij. Als je die roofvogel in de zomer achter de gierzwaluw aan ziet gaan, lijkt het wel op het circuit van Zandvoort.’’